Polish translations of Justus Lipsius’ works in the 16th-18th centuries

Journal Title: Wschodni Rocznik Humanistyczny - Year 2016, Vol 0, Issue

Abstract

Polskie przekłady dzieł Justusa Lipsjusza w XVI-XVIII wieku Artykuł prezentuje wszystkie, jakie dotychczas udało się zidentyfikować, przekłady I parafrazy dzieł Justusa Lipsjusza, dokonane w Polsce do końca XVIII wieku. Są pośród nich zarówno fragmenty, jak i całe pisma niderlandzkiego myśliciela tłumaczone na język polski. Zwięzłą charakterystykę poszczególnych prac translatorskich poprzedza alfabetycznie ułożona lista dzieł, które wzięli na warsztat polscy „lipsjaniści”. Siedem najgłówniejszych prac humanisty z Overijse: Admiranda, sive De magnitudine Romana libri quattuor, De calumnia oratio, De constantia libri duo, De militia Romana libri quinque, Epistolae, Monita et exempla politica libri duo, qui virtutes et vitia principum spectant oraz Politicorum, sive Civilis doctrinae libri sex, qui ad principatum maxime spectant zogniskowało zainteresowanie ośmiu (i to wcale ani nie najbardziej znanych, nieobecnych więc I w syntezach historycznoliterackich, ani nie najbardziej utalentowanych) naszych literatów: księdza Pawła Szczerbica (1552–1609), nauczyciela Janusza Piotrowicza (XVI/XVII w.), dymisjonowanego jezuity Andrzeja Wargockiego (ur. 1557/1559), jezuity Ignacego Omiecińskiego (1717–1783), jezuity Franciszka Paprockiego (1723– 1790), księdza Michała Hieronima Juszyńskiego (1760–1830), Wojciecha Baczyńskiego oraz bliżej nieznanego osiemnastowiecznego tłumacza dzieła Monita et exempla politica. Omówienie cech przekładów, parafraz, kontaminacji, będące w istocie streszczeniem monografii im poświęconej (Justus Lipsjusz i dawne przekłady jego dzieł na język polski, Wyd. KUL: Lublin 2010), ma na celu nie tylko proste podsumowanie i przypomnienie ustaleń sprzed lat, ale może nade wszystko ponowne zwrócenie uwagi na „długie trwanie” lipsjańskiego paradygmatu humanistycznego, wpływ owych dokonań translatorskich na rozwój języka polskiej prozy polityczno-filozoficznej oraz pokazanie w zwięzłym ujęciu, jak praca nad przekładem (czasem dwukrotnie podejmowana przez różnych tłumaczy w odniesieniu do jednego utworu) warunkowana jest przez przemiany ideowe i estetyczne, dające się zauważyć na przestrzeni przeszło dwu stuleci, oraz rzeźbiona z jednej strony przez wartości środowiskowe (jezuici), z drugiej – przez racje pragmatyzmu społecznego. Warto zarazem podkreślić, iż zaprezentowane omówienie uwzględnia pracę nie zidentyfikowaną wówczas, gdy powstawała monografia przekładów Justusa Lipsjusza. Odkrycie – najwyraźniej celowo maskowanego przez autora – tłumaczenia, dokonane przez prof. Paulinę Buchwald-Pelcową, ujawniło bowiem trzecią w Rzeczypospolitej próbę zmierzenia się z dialogiem De Constantia niderlandzkiego kodyfikatora neostoicyzmu na Starym Kontynencie. Z żadnej wszakże wzmianki nie wynika jakoby – publikowana rok przed trzecią już edycją tłumaczenia Janusza Piotrowicza z 1599 roku, jaka ukaże się u wileńskich jezuitów (1770), i 14 lat przed drugim przekładem dzieła na język polski, dokonanym przez jeziutę Ignacego Omiecińskiego (1783) – Stateczność umysłu albo Nauka polityczna o statecznej cierpliwości podczas złych czasów (Warszawa, drukarnia J.K. Mci i Rzeczypospolitej, Kolegium Societatis Iesu, 1769), podpisana przez wojewodę witebskiego Andrzeja Kazimierza Kryszpina-Kirszenszteina, była rezultatem przekładu jednego z najszerzej znanych w dawnej Europie dzieła Lipsjusza. Autor najpewniej przywłaszczył sobie pracę i chciał uchodzić za jej twórcę. Oto jeszcze jeden przyczynek do XVIII-wiecznych technik translatorskich i zarazem (niestety) do dziejów plagiatorstwa w dawnej Rzeczypospolitej.

Authors and Affiliations

Justyna Dąbkowska-Kujko

Keywords

Related Articles

Violence and Theatre: A Panoramic Outline

The objective of this paper is an attempt at an inevitably subjec¬tive and incomplete outline of relationships between violence and theater spanning the period from antiquity up to the end of the 20th century. Based upon...

Staroruski neumatyczny Irmologion Ławrowski z XVI wieku - niezbadany zabytek wschodniosłowiańskiego piśmiennictwa muzycznego na południowo-zachodniej Rusi

The Irmologion Lawrowski dated to the 16th century is a not yet researched relic of the East Slavic music writing from South West Ruthenia. This article is a valuable contribution to the research about the Eastern and We...

Cesarz i filozof: postawa Marka Aureliusza wobec chrześcijan

The following chapter concerns the Christians' martyrdom during the reign of Marcus Aurerlius. The aim of this chapter is to analyse the attitude of Marcus Aurelius towards the Christians. In order to understand his moti...

Dokumentacja gospodarczo-finansowa w administracji latyfundium Branickich h. Gryf w XVIII w. - kilka uwag na marginesie procesu aktotwórczego

The aim of the article is to present the genesis, meaning and typology of economic and financial documentation created during the administration of magnate latifundium on the example of the land estate belonging to the B...

Historia jednego domu: Mikroświat(ek) jurydyki kapituły katedralnej w Wilnie w XVI i w początku XVII wieku

Despite many years of research on the history of the city of Wilno (Vilnius), we still know little about the city’s houses and streets. The jurydyki of the capital of the Grand Duchy of Lithuania are equally under-resear...

Download PDF file
  • EP ID EP193009
  • DOI -
  • Views 112
  • Downloads 0

How To Cite

Justyna Dąbkowska-Kujko (2016). Polish translations of Justus Lipsius’ works in the 16th-18th centuries. Wschodni Rocznik Humanistyczny, 0(), 9-18. https://europub.co.uk/articles/-A-193009